Han-dvatten van Han – februari

In deze rubriek laten we om de maand door Han een boek de revue passeren dat voor vertrouwenspersonen (in de breedste zin van het woord) onmisbaar is dan wel een interessante eye-opener. Waar mogelijk pikken we er ook nog een aantal specifieke handvatten uit die in de praktijk van de vertrouwenspersoon toepasbaar zijn.

SAMEN SAFE – Hoe kleine gewoontes het grote verschil maken

‘Samen safe’, het laatste boek van Hans van der Loo, gaat verder met zijn kijk op het begrip psychologische veiligheid. Na zijn boek samen met Caroline Koetsenruijter, het bekroonde managementboek ‘Giftig gedoe op de werkplek’ richt hij nu, solo, zijn aandacht op psychologische veiligheid, niet alleen theoretisch, maar duidelijk met vele links naar de praktijk.

Het boek bestaat uit 2 delen. Deel 1 is vooral het theoretisch kader aangevuld met de meest recente inzichten op het gebied van psychologische veiligheid. De quotes, frisse schrijfstijl en de gestructureerde opbouw maakt dat dit deel voor de lezer informatief en inspirerend zal zijn. Hij geeft allereerst een helder onderscheid tussen sociale en psychologische veiligheid. Over sociale veiligheid schreef hij eerder. Van der Loo onderscheidt drie vormen van veiligheid:

• Psychologische veiligheid, het onderwerp van het boek, gaat om een teamklimaat waarin persoonlijke inbreng, onbevreesde communicatie en gelijkwaardig meedoen dagelijkse gewoonten zijn.

• Technische veiligheid gaat vooral over het voorkomen van ongelukken en is grotendeels vastgelegd in wetten en normen.

• Sociale veiligheid verwijst naar het bieden van bescherming tegen agressief gedrag. Hier spreekt men vaak over daders en slachtoffers en over waarheidsvinding. Hierbij kun je denken aan intimidatie, discriminatie, pesten, fysiek geweld en seksueel wangedrag.

Psychologische veiligheid

De focus ligt nu op de psychologische veiligheid. Eerst nog even de definitie van psychologische veiligheid. Volgens Van der Loo gaat het om ‘een teamklimaat waarin persoonlijke inbreng, onbevreesde communicatie en gelijkwaardig meedoen tot dagelijkse gewoonten zijn gemaakt’. In deze beschrijving gaat het dus niet om het individu, maar om het teamklimaat. En het gaat om gedrag en gewoonten.

Gaandeweg heeft dit bij hem geleid tot nieuwe inzichten, die hij vertaalt in ‘Psychologische Veiligheid 2.0’, te vangen in vijf S’en, als volgt kort weergegeven:

1. Snel. Een snelle en vliegende start met een glashelder visie, een sterk gevoel van urgentie, waardoor de voorbereiding kort en bondig kan blijven. ‘Het begint met kleine keuzes die je elke dag maakt. Niet wachten op een groot project, maar het optellen van kleine dagelijkse keuzes die je in beweging brengen.’
2. Systemisch. Het draait niet om individuen, maar om relaties en grotere gehelen.
3. Subtiel. De grootste impact zit in het kleinste gedrag. ‘Het zijn de minuscule signalen. Een zucht, een blik, een onderbreking, die maken of breken of iemand zich veilig voelt.’
4. Samenspel. Veiligheid is teamwork. Geen individueel talent, maar een collectieve discipline. ‘Samenspel is nooit klaar; daar moet continu aan gewerkt worden.’
5. Slagvaardig. Daadkracht tonen op basis van persoonlijke en collectieve inbreng. ‘Veiligheid is een voorwaarde voor urgentie, vooruitgang en succes.’

Concrete handvatten

Als we naar het tweede deel overstappen, dan maken we kennis met concrete handvatten om psychologische veiligheid toe te passen in de eigen (werk)situatie, passend bij je eigen handelen en het handelden in en met je team. Van der Loo laat concreet zien hoe juist kleine stappen de basis zijn om te komen tot blijvende, impactvolle verandering. Uiteraard bestaan de twee delen uit diverse hoofdstukken. Wat het lezen plezierig maakt is dat elk van die hoofdstukken eindigt met een set ‘belangrijkste punten om te onthouden’.

In dat tweede deel werkt Van der Loo dat uit aan de hand van drie dimensies: persoonlijke inbreng, onbevreesde communicatie en gelijkwaardig meedoen. Bij elke dimensie reikt hij concrete handvatten aan – tien knoppen waaraan je kunt draaien om een psychologisch veilig werkklimaat te creëren. En niets is zo praktisch als een goede theorie. De drie dimensies én de tien knoppen vormen samen een logisch, samenhangend en volledig kader dat zeer hands-on wordt uitgewerkt.

Aan de knoppen draaien

Elke knop wordt vertaald naar microgewoonten én teamgewoonten. Zo lees je niet alleen over psychologische veiligheid, je leert ongemerkt ook hoe gedragsverandering in de praktijk werkt. Een waardevolle spin-off – en volgens velen de kracht van dit boek.

Hierna volgt een korte toelichting op de drie dimensies van psychologische veiligheid, die samen weer onderverdeeld zijn in tien elementen.

• Persoonlijke inbreng omvat drie elementen: jezelf kennen/zelfkennis, jezelf op authentieke wijze laten zien en jezelf voortdurend ontwikkelen.
• Onbevreesde communicatie omvat vier elementen: onbevreesd je mening geven en actief naar elkaar luisteren, onbevreesd gemaakte fouten bespreken, onbevreesd feedback vragen en geven, en het uitdagen van heersende opvattingen.
• Gelijkwaardig meedoen omvat drie elementen: erbij horen (welkom zijn en gerespecteerd worden), ertoe doen (meedoen, meebeslissen en gewaardeerd worden voor je inbreng) en van betekenis zijn (een belangrijke en onmisbare rol spelen).
  

Vervolgens worden de drie dimensies geoperationaliseerd. Per dimensie gebeurt dat met behulp van vijftig microgewoonten, vijftig teamgewoonten en vijftig nudges om te komen tot een veiliger werkklimaat. De drie begrippen vragen om een korte toelichting.

• Microgewoonten zijn kleine, eenvoudige gedragingen die je regelmatig uitvoert en die zich door herhaling ontwikkelen tot automatismen.
• Teamgewoonten zijn terugkerende interactiepatronen, rituelen en routines binnen een team.
• Nudges zijn subtiele, laagdrempelige en meestal onbewuste duwtjes in de juiste richting.

Conclusie

In ‘Samen Safe’ benadrukt Van der Loo dat het bevorderen en onderhouden niet zit in het nemen van bovenaf opgelegde grote stappen, maar in het gezamenlijk zetten van kleine stapjes. Hij pleit voor psychologische veiligheid 2.0. Waarmee we moeten stoppen is: ‘doorgaan op de ingeslagen weg van bovenmatige top-down sturing vanuit de bovenstroom, onbezonnen gebruik van begrippen en concepten, ontbrekende afspraken en kaders.’

Conclusie. Dit boek is een topper, een van de beste van der Loo’s. Voor vertrouwenspersonen een must read!

Drs. Han Rottink – Opleider | Trainer | Mediator